Nasr, “BaÅŸarıları Batı bilim geleneÄŸinin baÅŸarısıdır.” dedi.

Nasr’a göre Müslüman eÄŸitim müesseseleri Batı bilimini herhangi bir içselleÅŸtirme gayretine giriÅŸmeksizin kopyalamaya devam ettiÄŸi sürece Müslüman geleneÄŸi de tahrip edilmeye devam edecek.

Yine de Profesör Nasr, büsbütün ümitsiz deÄŸil. Ä°slam ülkelerinde yepyeni bir Müslüman entelektüeller ve bilim adamları kuÅŸağının yetiÅŸmekte olduÄŸunu gözlemleyen Nasr, “Bunlar Derrida, Heidegger, modern astrofizik veya benzer bir konuda yazarken bile Müslüman geleneÄŸi perspektifiyle yazmaya çalışıyorlar.” ÅŸeklinde konuÅŸuyor.

Profesör Nasr, özellikle Türkiye ve Ä°ran’daki entelektüel üretkenlikten memnun. Bu arada Batı felsefesinin de bir çıkmaz sokaÄŸa girmiÅŸ olduÄŸunu söylüyor. Seyyid Hüseyin Nasr, Medeniyetler Ä°ttifakı çerçevesinde yapılan Ä°stanbul konferanslarının üçüncüsünde konuÅŸmak üzere Ä°stanbul’a gelmiÅŸti.

Gelenekçi sınıfın önde gelen bir temsilcisi olan Nasr’a Ä°slam geleneÄŸi, DoÄŸu ve Batı’da entelektüel üretkenlik ve bilgiyle bilginin üretildiÄŸi sosyo-kültürel ortam arasındaki iliÅŸki konularında sorular soruldu.

Ä°slam’ın Kalbi adlı eserinizin sunuÅŸ yazısında bütün çalışmalarınızı “geleneÄŸi korumak” için yazdığınızı söylüyorsunuz. Sizin için gelenek ne demek? Neden bu kadar önemli bu geleneÄŸin korunması?

Gelenek kelimesi âdetler, huylar ve tarihsel aktarım gibi bir dizi anlamda kullanılır ama benim için gelenek, insanlığa vahiy yoluyla verilen kutsal kaynaklı bir gerçekliktir.

Bu öğretinin, bu kutsal direktifin korunması ve uygulanmasıyla bizim geleneÄŸimiz ortaya çıkmıştır. Aynı ÅŸey Batı medeniyeti için de geçerlidir. Hıristiyan medeniyeti Hazreti Ä°sa’nın geliÅŸiyle kurulmuÅŸtur. Bu geliÅŸ, Hıristiyan geleneÄŸinin baÅŸlangıcıdır.

Bu gelenek bütün çeÅŸitleriyle kutsal Hıristiyan mimarisi, teolojisi, etiÄŸi ve farklı sosyal yapılarını ortaya çıkarmıştır. Ä°slam’da ise Kur’an vahyi vardır.

Bu da Ä°slam geleneÄŸinin baÅŸlangıç noktasıdır ve bundan sanatıyla, sosyal yapısıyla, kanunlarıyla bütün bir Ä°slam medeniyeti doÄŸmuÅŸtur. Bu geleneÄŸi korumak önemlidir; çünkü Allah’tan gelmektedir ve gerçek hakikat odur.

Yani tarihselcilerin kutsal metinlerin kültürel baÄŸlamın ürünü olduÄŸu yönündeki tezlerini desteklemiyorsunuz…

Biz o tezi tümden reddediyoruz. Allah mesajını gönderdiği insanların diliyle konuşmuştur her zaman, ama vahyin sosyolojik açıklaması kabul edilemez.

Böylesi bir fikir tamamen gelenek karşıtıdır. 14 asırdır bütün Müslümanlar Kur’an’ın Allah’tan geldiÄŸine ve Ä°slam öncesi Arap toplumunun veya Mekke’nin bir ürünü olmadığına inanırlar.

Peki vahyin Kur’an’ın Allah’tan Hazreti Peygamber’in kalp ve zihnine indiriliÅŸi ile bu indirilenin Hazreti Peygamber tarafından anlaşılış keyfiyeti arasında bir ayrım yapıyor musunuz? Bazıları bu ikincisinin tarihsel olduÄŸunu iddia ediyor.

Hayır, Hazreti Peygamber, Allah tarafından seçilmiÅŸtir ve hatalara karşı korunmuÅŸtur. Cebrail de onu hatalardan alıkoymakla sorumluydu. Peygamber’in Kur’an’ı anlayış keyfiyeti, bizim Kur’an’ı doÄŸru anlamamızın garantisidir.

İslam dünyasında eğitim malzemesi anlamında Batı yazımına bağımlılık var. Siz geleneği korumaktan bahsediyorsunuz ama eğer en önemli konularda bile yabancı bir geleneğe bağımlı kalıyorsak bunu nasıl sağlayacağız?

Eğer böyle devam edersek sağlayamayız. Açıkçası bu, zaten iki asırdır büyük oranda yok etmiş olduğumuz medeniyetimizin tümden tahribiyle sonuçlanacaktır.

EÄŸitim, çok ama çok anahtar bir konu. Batılılar Ä°slam dünyasını sömürgeleÅŸtirmeye baÅŸladıklarında Akdeniz’de deniz kuvvetlerini kullandılar. Sonra Kuzey Afrika’da kara kuvvetlerini devreye soktular. Ama her ikisini de Ä°slam dünyasını eÄŸitim yoluyla kontrol altına alma çabası takip etti.

Tabii doğa bilimlerinde Müslümanlardan çok daha iyi durumdaydılar ve Müslümanlar bu kontrolü kabullendiler. Kısa zamanda Batı eğitim sistemi İslam dünyasında yaygınlaştı. Evet, Batı bilimlerini öğretmeliydik ama Batılı bir perspektifle değil.

Kendi eÄŸitim sistemimizi yeni baÅŸtan inÅŸa etmeliydik. Bakın ilahiyat bilimleri bile çoÄŸu yerde Batı’nın zayıf yöntemlerini takip ediyor. Zayıf yöntemler diyorum, zira Batılı teoloji varlığını devam ettiremeyecek kadar zayıf bir teolojidir.

Üniversite ne kadar evrensel bir kavram? İslami bir üniversiteden bahsedebilir miyiz mesela?

Her türlü bilgi ile o bilginin bilgi olarak kabul edildiği dünya görüşü arasında her zaman bir ilişki olmuştur. Bu konu şüphe götürmez. Modern dönem öncesi bütün medeniyetlerde dünya görüşü din tarafından şekillendirilmişti.

Bu, bütün medeniyetler için, Hint, Çin ve İslam medeniyetleri için doğrudur. Batı etkisi dünyada yayılıp durduğundan kendisini dinden bağımsız olarak gören Batılı dünya görüşü de yayıldı. Ama orijininde Hıristiyan dünya görüşünden bağımsız değildi Batı medeniyeti.

17. yüzyılda icat edilen seküler paradigma da hakikatin doğası hakkındaki görüşleri açısından aslında bir yalancı dindi. Muğlak bilgi yoktur. Bilgi her zaman bir dünya görüşü çerçevesinde, hakikatin doğasına hususi bir bakış çerçevesinde var olur.

“Ä°slami bir üniversite olabilir mi?” demiÅŸtik. Böyle bir üniversite var mı yeryüzünde?

1970′te Mekke’de ilk Dünya Ä°slam Kongresi düzenlendiÄŸinde bu gündeme gelmiÅŸ ve bunu takiben Malezya, Nijerya, Pakistan ve diÄŸer bazı yerlerde Ä°slam üniversiteleri açılmıştı. Bunlara Ä°slam üniversitesi deniyor ama gerçekte Ä°slami deÄŸiller.

Evet şeriat, Arapça ve İslam tarihi gibi konuları öğretiyorlar ama diğer bilim alanları öğretime entegre edilmiş değil. Başka yerlerde eski medreselerin modernizasyonu yoluna gidildi.

Örneğin Ezher Üniversitesi. Buralarda da üniversite İslami olabiliyor ama mesela tıp fakültesi olmuyor. Tıp fakültesinde İslam tıbbı öğretilmiyor.

Mimari fakültesinde Müslüman mimarlar yetişmiyor. Bunlar Batı mimarisini Müslüman bir isimle kopyalıyorlar. Mimarın ismi John yerine Ahmed oluyor. Ama yine de bir İslami üniversite mümkündür.

Bunun için gerekli olan İslami, felsefi dünya görüşü nasıl diriltilecek?

Bütün önemli entelektüel dönüşümlerin çoÄŸunluk deÄŸil azınlık tarafından baÅŸlatıldığına inanıyorum. Modern bilimsel dünya görüşü ortaya çıktığında, yani Galile döneminde, Avrupa’da onu anlayan ve kabul eden insan sayısı 20′den fazla deÄŸildi. DediÄŸim gibi, dönüşüm her zaman azınlık tarafından gerçekleÅŸtirilir.

İslam dünyasında bu değişimi sırtlanabilecek entelektüeller yetişiyor mu?

Kesinlikle! Elli yıl önce İslam dünyasında sadece iki tip entelektüel bulunurdu. Birincisi geleneksel ulema, yani Arapça, kelam ve İslam fıkhı konularının büyük alimleriydi.

İkincisi ise tamamen Batılılaşmış entelektüellerdi ama Allah, Batı bilimsel düşüncesinde yoktur. Ama elli yıl sonra bugün Türkiye, Malezya, Endonezya, İran ve Pakistan gibi ülkelerde genç entelektüeller ortaya çıktı.

Bunlar Derrida veya Heidegger hakkında yazarken bile İslam geleneği perspektifinden konuşmaya çalışıyorlar. Bu, çok çok iyi bir işaret. Elli yıl önce bu yoktu. Bu açıdan gelecek hakkında çok ümitliyim. Bütün hayatımı bu kuşağın yetişmesine adadım ve inşallah bir şeyler olacak.

Ama İslam dünyasında hâlâ daha bir entelektüel kısırlık var. Öyle değil mi?

Ben böyle görmüyorum meseleyi. Ä°ÅŸte Ä°ran’da önde gelen bazı bilim adamları fizik ve nükleer bilim alanında bir sürü ÅŸeyler baÅŸardılar. Ä°slam’ın Batı bilimine çok da büyük bir katkı saÄŸlayamamış olmasının sebebi kültüreldir.

Bilimsel bir problem deÄŸil yani. Biz özgüvenimizi, kendi kendimize güvenimizi kaybettik ve sadece Batı’yı kopya etmeye çalıştık. Mükemmel Türk veya Arap kalp cerrahları var Amerika’da. Ama bu baÅŸarıları kendi medeniyetine mal etme ayrı bir ÅŸeydir. Bu da özgüven yokluÄŸundan dolayı olmadı.

Batı’nın durumu nasıl? Felsefeciler noktasından bakıldığında Batı da bir tür felç geçiriyor gibi…

Batı bugün çok ama çok ciddi bir entelektüel kriz geçiriyor. İnsanların bunun farkında olmamasının sebebi, teknolojinin ve Batı askerî kudretinin gücü.

Tam da Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun son dönemlerini andırıyor. O zaman da Roma lejyonlarları Libya’yı kontrolleri altında tutabildiÄŸi müddetçe yanlış giden bir ÅŸey yokmuÅŸ gibi görülüyordu. Åžimdi çok benzer bir durum yaÅŸanıyor. Batı felsefesi artık bir çıkmaz sokakta.

Heidegger bile, “Batı felsefesi benimle bitmiÅŸtir.” demiÅŸti. Bir felsefi kriz var ve onun da yol açtığı dinî bir kriz var. Bunların da dışında bir çevre krizi var ki Batı yaÅŸam tarzını, dünya görüşünü deÄŸiÅŸtirmediÄŸi müddetçe çözülemeyecek bir kriz bu.

Bunu da yapmaya hazır deÄŸiller. Sürekli kozmetik çözümler üretiyorlar. Meksika Körfezi’nde yaÅŸananlara bakın. Bu, insanlık tarihinin büyük bir trajedisi.

Ama kimse bu konuda konuÅŸmak istemiyor. Evet, Batı büyük bir kriz yaşıyor ve bu aÅŸamada Batı’yı körü körüne taklit etmeye çalışmak bir intihar olur.

Peki Batı bu duruma nasıl geldi?

Kur’anî terminolojiyi kullanmak gerekirse Batı’nın toplumsal liderleri ahiretlerini dünyalarına feda ettiler de ondan oldu bu. Büyük Alman ÅŸair Goethe, Faust’unda bu durumdan bahseder.

Faust, güç ve teknolojiye sahip olmak için şeytanla anlaşır ve ruhunu şeytana satar. Aynen onun gibi maddi kazanımlar ve insanın dünyevi refahı için her şey feda edildi. Ama insanın manevi ihtiyaçları da vardır.

Batı demokrasisi için de mana buudu eksik deniyor. Demokrasiyi manevi ihtiyaçlarımızı da karşılayabilecek bir şekilde geliştirmek mümkün mü peki?

Öncelikle demokrasi bir metot, bir deÄŸerler sistemi deÄŸil. Daha fazla insanın katılımını saÄŸlamaya çalışan bir yönetim metodu. Ama bakın Osmanlı dünyasına. Ä°stanbul’da çok güçlü sultanlar bulunuyordu ve pek çok insan Osmanlı’da demokrasi olmadığını iddia etmiÅŸtir.

Ama köylerde muhtarları kim seçiyordu? Bunlar bütün Anadolu’yu yönetiyorlardı. Topkapı Sarayı’ndaki sultan atamıyordu bunları. Yerel halk seçiyordu.

Yani o zamanlarda İslam toplumunda ciddi bir iç demokrasi vardı. Buna bakarak daha makro düzeyde bir İslami demokrasi modeli geliştirebiliriz ve bunu yaparken manevi değerlerimizi de kurban etmemiz gerekmez.

Ama Müslümanların bunun üzerinde çalışması lazım ve kabul etmeliyiz ki politika alanındaki durumumuz içler acısı.

Son 200 yılda İslam dünyasında idari güç sürekli olarak arttı, azalmadı. Basamak basamak çoğaldı. Sonuç olarak bütün müesseselerimiz yıkıldı.

Şimdi dönüp Batı geleneği ile bina edilmiş modelleri kullanmaya çalışıyoruz. Bunlar da her zaman işe yaramıyorlar; çünkü farklı bir medeniyetin ürettiği kurumlar bunlar. Bizim ihtiyacımız olan sadece uyarlama değil, aynı zamanda orijinalite.

Demokrasi Batı’da da ideal bir durumda deÄŸil. Batı’da para bireyden çok daha güçlü. Bunu Amerika’da görüyoruz. EÄŸer milyoner deÄŸilseniz partinin adayı olmak için baÅŸvuruda bile bulunamazsınız.

Son bir soru: Orijinal ve yenilikçi fikirlerin yeÅŸermesi için özgürlük ortamının olması gerektiÄŸi söylenir. Türkiye’deki özgürlük ve demokrasi ortamını bu anlamda nasıl deÄŸerlendiriyorsunuz?

Öncelikle ÅŸu “yenilikçi fikirler” meselesine deÄŸinmek isterim. “DoÄŸru” kelimesine ne oldu? Bu konuda doÄŸruluk nerede? Her yenilikçi fikir iyi fikir deÄŸildir.

Siyaseten Karl Marx’ın gayet de yenilikçi olan fikirlerinin aynı zamanda iyi olduklarını söyleyemeyiz. Marx’ın ölümünden sonraki bir yüzyıl boyunca on binlerce insanın ölümüne sebep oldu bu fikirler. Yani asıl kriter doÄŸruluk olmalı.

Her toplumda fikirlerin test edildikleri ve sadece doğru fikirlerin hayatta kalabildiği bir ambiyans olmalıdır. Altın çağında İslam medeniyeti böyle bir ambiyans oluşturabilmişti. Aksi olsaydı o muhteşem filozofları yetiştiremezdi.

Ä°nsanlar birbirleriyle Allah’ın birliÄŸi dışında her konuda tartışabiliyorlardı. Tevhid her ÅŸeyin üstünde bir ÅŸemsiye gibiydi. Onun içinde net bir tartışma özgürlüğü vardı.

Ama bunu kaybettik artık. Son asırda modernizmin yükselişiyle birlikte daha da kısıtlayıcı bir durum ortaya çıktı. Özgürlük adına o İslami ambiyans atmosferi tümden yıkıldı.

İnsanlar özgürdüler ama sadece Batılı fikirleri ifade etmekte özgürdüler. Yoksa hapse atılıyorlardı.

Bugün Türkiye’deki atmosfer oldukça iyi durumda. Ä°deal olduÄŸunu söyleyemem ama eÄŸer entelektüel üretkenlik alanında iki ülke sayacaksak bunlar Türkiye ve Ä°ran’dır.

Bütün bilimsel gelişmelerin kalbi olan saf felsefe diğer İslam ülkelerinden daha fazla bu iki ülkede üretiliyor.

Ben Türkiye ve Ä°ran’ın entelektüel konulara ciddi olarak eÄŸilen kitapları en fazla basan iki ülke olduÄŸunu düşünüyorum.